In de Eerste Kamer wordt soms een beleidsdebat gehouden. Zonder dat er een wetsvoorstel voorligt, wordt dan over een bepaald thema gedebatteerd. Vandaag debatteert de Eerste Kamer over de ‘Staat van de Rechtsstaat’. Wat is onze visie op de rechtsstaat? Hoe functioneert die? Hoe versterken we die? Peter Schalk bracht het debat terug naar de beginselen. Hieronder leest u zijn bijdrage.
Mevrouw de voorzitter, op zondag ben ik niet gewend te werken, maar toen tijdens de kerkdienst zoals gewoonlijk de Tien Geboden werden voorgelezen dacht ik toch aan dit debat. Als we ons allemaal aan die heilzame geboden zouden houden, dan zou de rechtsstaat geborgd zijn. Ter overweging!
Maar goed, in de aanloop naar dit debat vroeg ik me af wanneer ik me ooit voor het eerst bewust werd van de rechtsstaat. Dan moet ik terug naar mijn vroege jeugd.
Mijn vroege jeugd
Als jochie groeide ik op in Lisse in een gezin waar weliswaar een krant gelezen werd, maar niet door mij. Wij hadden ook geen televisie, en om alle vooroordelen over SGP’ers nog maar eens te bevestigen, die heb ik nog steeds niet. Voor de radio moest ik bij mijn opa Schalk zijn, die zich precies om 12 uur ’s middags opstelde bij de schoorsteenmantel, zijn radiootje aanzette, aandachtig luisterde naar de nieuwslezer, waarna hij de radio uitzette, nog voordat er ook maar enige reclameboodschap de woonkamer ingezonden kon worden.
VWO
Na de lagere school ging ik naar het VWO in Leiden, waar ik me twee jaar lang vooral bekwaamde in basketballen. Dat verliep prima, voor de rest van het programma had ik iets te weinig aandacht. Maar er werd blijkbaar wel iets naar binnen gedruppeld op die school, want ik herinner me dat ik op enig moment tegen mijn vader zei dat ik me afvroeg waarom een dokter een hoger salaris zou moeten hebben dan een werkman. Mijn vader was over het algemeen een kalm man, maar hier schoot hij uit toch even uit zijn slof: “Wat? Leer je dat op die school? Dat is rood, socialisme, Den Uil!” U begrijpt, zijn primaire reactie hielp mij wel weer op het juiste spoor.
HAVO-4
Mijn volgende ervaring was in HAVO-4, bij het toen splinternieuwe vak Maatschappijleer, waar ik voor het eerst geconfronteerd werd met ethische dilemma’s. Zeer interessant! Nog een paar jaar later kreeg ik op de Pedagogische Academie een les pedagogiek over het verschil tussen gezag en macht; de meest boeiende les van de driejarige opleiding.
Rechtstaat
Mevrouw de voorzitter, dit soort ervaringen hebben mij gestempeld, mijn interesse gewekt en verdiept, en ze hebben ook direct te maken met de rechtstaat. Maar wat is eigenlijk die rechtstaat? Natuurlijk denk ik dan aan de trias politica, de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. Maar dat kan nog wat uitgesplitst worden:
Het meest helder lijkt me om bij het begrip ‘rechtsstaat’ allereerst te denken aan de formele rechtsstaat. Dat is op zich een smal begrip, maar het is gevuld met een breed scala aan fundamentele beginselen, zoals het rechtszekerheidsbeginsel, ook wel het voorzienbaarheidsbeginsel genoemd, het kenbaarheidsbeginsel, het consistentiebeginsel, het evenredigheidsbeginsel, en ga zo maar door. Allemaal algemene beginselen van behoorlijk bestuur, waar de overheid aan moet voldoen.
Procedurele rechtsstaat
Daarnaast is er ook de procedurele rechtsstaat, met alle procedures die de overheid hanteert, en waar het staats- en bestuursrecht ook zorgen voor het democratisch proces. Een goed voorbeeld daarvan is de onlangs aangenomen motie van mijn hand die vraagt om een goede amendemententoets. De Eerste Kamer achtte dat punt van belang, omdat het daarbij om de kwaliteit van wetgeving gaat.
Grondwet
Maar we zijn ook de hoeder van de Grondwet. En dat kan echt nog beter! En daarmee komen we bij de materiële rechtsstaat, waarbij de beginselen en de procedures gekoppeld worden aan de grondwet met de klassieke grondrechten en de mensenrechten. Daar gaat het trouwens regelmatig mis, als in wetten, al dan niet door amendering, de grondrechten geweld worden aangedaan.
Welnu, we hebben dus te maken met een breed begrip als we spreken over de rechtsstaat, maar het blijft nog heel abstract. Misschien is het dienstig om een aantal praktische voorbeelden te geven, op verschillende schaalgrootte, waardoor duidelijk wordt hoe kwetsbaar de rechtsstaat is.
Tweede Wereldoorlog
In onze Handelingenkamer is een lege plank, die symbool staat voor het ontbreken van de democratische rechtsstaat in de Tweede Wereldoorlog, toen Nederland werd gemangeld door de tirannieke heilstaat van de Nazi’s. Onze rechtsstaat werd aangetast, onze democratie ondermijnd en de grondrechten van onze burgers werden geschonden door een internationaal conflict.
Toeslagenaffaire
Een nationaal voorbeeld van de kwetsbare rechtsstaat is de Toeslagenaffaire, toen de trias politica precies deed wat ze niet moest doen. De wetgevende macht hoorde geen signalen vanuit de uitvoerende macht en wees erop dat de rechtsprekende macht de overheid in het gelijk stelde. De uitvoerende macht dempte signalen van onderaf en stelde dat de wetgevende macht een streng beleid wilde. En de rechtsprekende macht wees erop dat de wetgevende macht een politieke lijn had gesteld, dat er afdoende beleidslijnen waren binnen de uitvoerende macht en dat die regels niet werden overtreden.
Iedere macht wees dus naar de andere machten. De Trias Politica fungeerde niet als een systeem van checks en balances, maar als een systeem van wederzijdse bevestiging. Dan faalt de trias politica, en voldoet ze niet aan de beginselen van de Rechtsstaat.
Brandstofaccijns
Maar mevrouw de voorzitter, misschien begint de aantasting van de rechtsstaat nog subtieler. Zogenaamd kleine zaken die de rechtsstaat zomaar kunnen aantasten.
Als voorbeeld op het punt van de voorzienbaarheid: bij het belastingplan werd vorig jaar via een amendement de brandstofaccijns verhoogd ten bate van het openbaar vervoer. Een transportondernemer rekende me in twee minuten voor dat dit ondoordachte amendement hem 600.000 euro op jaarbasis kostte. Bij dat belastingplan werd ook zomaar even de youngtimerregeling ondersteboven gegooid, met alle gevolgen van dien. De democratische processen klopten, maar de rechtsstatelijke beginselen werden vergeten.
Regenboogvlag
Of een recent voorbeeld: onlangs werd plotseling de regenboogvlag op het Tweede Kamergebouw geparachuteerd. Dat strijdt natuurlijk met het consistentiebeginsel, en trouwens ook met het gelijkheidsbeginsel, als op het Huis van de Democratie plotseling een belangenvlag wordt gehesen, nota bene met goedkeuring van het parlement. Welke andere belangengroepering krijgt dat voor elkaar? Gaat op de Dag van de Arbeid de vlag van de FNV in top? En hijsen we in de Week van het Leven de vlag van de Vereniging Bescherming van het Ongeboren Kind?
De rechtsstaat wordt geweld aangedaan
Mevrouw de voorzitter, ik ga ervan uit dat ons College van Voorzitter en Ondervoorzitters ervoor waakt dat zoiets niet gebeurt rond de Eerste Kamer.
De rechtsstaat wordt ook geweld aangedaan met ideeën die strijdig zijn met mensenrechtelijke beginselen, zoals het recht op leven. Er zijn partijen die abortus als mensenrecht zien, maar dat sluit het recht op leven uit voor een specifieke groep mensen, namelijk de ongeborenen, en dat is dus in strijd met het gelijkheidsbeginsel. Dat geldt te meer voor de bittere praktijk van het weg laten sterven van kinderen die geboren worden als gevolg van het opwekken van de bevalling bij 22 tot 24 weken zwangerschap in het kader van abortus op sociale gronden, waar momenteel een proef mee wordt gedaan.
Het wisselende beleid voor de boeren
Nog een voorbeeld: het materiele rechtszekerheidsbeginsel wordt met voeten getreden door het wisselende beleid voor de boeren. Duizenden boeren hadden de rechtsstaat aan hun kant toen ze innoverend bezig waren, maar door de plotseling ingetrokken vergunningen oefenen ze hun boerenbedrijf uit in strijd met de rechtsstaat.
Hamas
De idee van de rechtsstaat is toch dat juist de overheid aan regels gebonden is, om zo de burger te vrijwaren van een tirannieke overheid.
Tenslotte, laten we de rechtsstaat eens toetsen aan het recht van demonstratie, artikel 9 van de Grondwet. Elke burger heeft het recht om te demonstreren. Momenteel wordt het demonstratierecht gewoon misbruikt door allerlei relschoppers. Denk aan de gevaarlijke mix van extinction rebellion, en de antisemieten die Hamas verheerlijken, en zij die de vrije staat Palestina willen uitroepen, ten koste van Israël als enige democratische rechtsstaat in het Midden-Oosten. Hun demonstraties lopen continue uit op rellen en wetsovertredingen, en dat is overduidelijk een aantasting van onze rechtsstaat.
Informatiebijeenkomst
Onlangs hadden we een informatiebijeenkomst waarbij vertegenwoordigers van de rechterlijke macht aanwezig waren. Er werd gewoon klip en klaar gezegd dat bij grotere groepen demonstranten er geen namen en rugnummers worden genoteerd, er geen proces-verbaal wordt opgemaakt, en geen vervolging plaatsvindt.
Dit klemt te meer als in Utrecht in twee jaar tijd 13 keer een vrouw bij een eenmansactie bij een abortuskliniek is opgepakt door de politie, met een vrijheidsbeneming van 1 tot 6 uren, waarna heenzending, en geen vervolging, omdat ze de wet niet overtreedt. Maar als iemand zich onherkenbaar maakt, en met een beroep op het demonstratierecht allerhande wetten overtreedt, dan wordt dat door de vingers gezien. Over willekeur en inconsistentie gesproken.
Kortom, de rechtsstaat is een precair bezit, en zowel de overheid als de individuele burgers zijn in staat die rechtsstaat aan het wankelen te brengen.
Welnu mevrouw de voorzitter, ik zie de Eerste Kamer als hoeder van de rechtsstaat, althans, als één van de medeverantwoordelijken voor het hoeden ervan. Bij dat woord denk je natuurlijk meteen aan behoeden, bewaren. Als we dat niet doen dan staat de rechtsstaat zomaar onder druk. Sterker nog, dan kan de rechtsstaat worden omgebogen, omgegooid. Dat is niet wat we nodig hebben.
Spreuken van Salomo
Wat we wel nodig hebben is wijsheid. Al vaker heb ik in debatten de wijze koning Salomo geciteerd, en ik doe het opnieuw, met twee korte wijsheden uit de Spreuken:
De eerste: Gerechtigheid verhoogt een volk. Daaruit blijkt hoe belangrijk de rechtsstaat is, ten goede van het volk.
En de tweede: door gerechtigheid wordt de troon bevestigd. Oftewel, door het recht te handhaven krijgt de overheid het gezag dat haar rechtmatig toekomt.
Bij een rechtsstaat hoort dus gerechtigheid, oprechtheid, recht doen en recht spreken. In feite gaat het dan om een terugkeer naar Gods heilzame geboden!
Om dat te bewerkstelligen hoeft de rechtsstaat niet ondersteboven, maar ze moet wel op orde gebracht worden. Zo bouw je aan een rechtsstaat. Niet door een revolutie, wel door een reformatie!
Auteur: Peter Schalk
Foto: © Henk-Jan Oudenampsen
Meer: www.sgp.nl
